Źródła i rodzaje kryzysów finansowych

Fragment pracy Wpływ współczesnych kryzysów finansowych na zmiany zachodzące w przemyśle kreatywnym (2021) Autor: Michał Tyszkiewicz Kryzysy finansowe występują gwałtownie oraz nieoczekiwanie i choć przyjmują różnorodne formy, w dużej mierze wiążą się one z szeregiem towarzyszących im zjawisk do których zaliczają się:1 komplikacje bilansowe, obejmujące swoim zasięgiem rozległy zakres oraz różnorodną wielkość (rządy, instytucje finansowe,…

Fragment pracy Wpływ współczesnych kryzysów finansowych na zmiany zachodzące w przemyśle kreatywnym (2021)

Autor: Michał Tyszkiewicz

Kryzysy finansowe występują gwałtownie oraz nieoczekiwanie i choć przyjmują różnorodne formy, w dużej mierze wiążą się one z szeregiem towarzyszących im zjawisk do których zaliczają się:1 komplikacje bilansowe, obejmujące swoim zasięgiem rozległy zakres oraz różnorodną wielkość (rządy, instytucje finansowe, gospodarstwa domowe, przedsiębiorstwa); niebagatelne zaburzenia w pośrednictwie kapitałowym oraz podaży zewnętrznego finansowania dla najrozmaitszych podmiotów gospodarki; znaczące przekształcenia wolumenu kredytów oraz cen aktywów; a także wsparcie publiczne oparte o płynność i wzmocnienie finansowe w formie dekapitalizacji. Najczęściej występujące rodzaje impasów gospodarczych w krajach o wysokim stadium rozwoju, dotyczą: kryzysu bankowego, walutowego, zadłużenia i bilansu płatniczego (tzw. kryzys „nagłego zatrzymania”). Wielopłaszczyznowość zjawisk kryzysowych, stwarza komplikacje ich portretowania przy wykorzystaniu tylko i wyłącznie jednego wskaźnika. W związku z powyższym, definitywna oraz ostateczna identyfikacja ich fundamentalnych źródeł pozostaje wielowarstwowa.2

Niekorzystne skutki zewnętrzne, oddziałujące na stabilność walut, inaugurują zjawiska recesji. Jedną z hipotez dotyczącą prapoczątków występowania kryzysów jest każdorazowy wpływ załamań walutowych, poprzedzający oraz rozwijający inne warianty stagnacyjne.3 Brak mandatu zaufania ze strony globalnych rynków finansowych, względem niezachwiania notowań walut, prowadzi w konsekwencji do supozycji związanych z niechybnym oraz bliskim stadium jej dewaluacji.4 Pokłosiem załamań w trwałości rangi walut, jest wycofanie aktywów finansowych, prowadzących do narodzin krachów fiskalnych, stanowiących pokłosie kryzysów finansowych.5

Przed najpoważniejszą degradacją gospodarczą XX wieku (trwającą od 1929 do 1933 r.),6 określaną mianem Wielkiego kryzysu (ang. Great Depression), często występującym stanowiskiem tłumaczącym proces kreowania się zjawisk gospodarczych, była opublikowana w 1776 r. (na kilka miesięcy przed podpisaniem amerykańskiej Deklaracji Niepodległości, ang. American Declaration of Independence), licząca 947 stron monografia szkockiego filozofa Adama Smitha pt. „Badanie nad naturą i przyczynami bogactwa narodów” (ang. An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations).7 W XVIII w. prymat wiódł kompleks poglądów ekonomicznych, wywodzący się z identyfikującej zamożność narodu – dzierżenia kruszców szlachetnych – bulionizmu (nazwa pochodząca od francuskiego słowa bullion oznaczającego złoto lub srebro w sztabach”)8 – merkantylizm, który utożsamiał zamożność w oparciu o wolumen środków płatniczych oraz zgromadzone własności na jego terytorium (definiowane według XIX wiecznego myśliciela mianem „zapasów”). Merkantyliści dążyli do zahamowania obrotu towarami, z uwagi na zintensyfikowanie majątku w granicach państwa, czemu Smith wyrażał swoją dezaprobatę.9

Zapoczątkowana przez hiszpańskich scholastyków oraz francuskich fizjokratów, a następnie kontynuowana i rozwijana przez Adama Smitha – ekonomia klasyczna (dominująca w XVIII oraz XIX w.), antycypowała teorię samoregulujących się republik oraz eskalację rynku kapitalistycznego. Myśliciele klasyczni, do których poza Smithem zaliczają się również: David Ricardo, Jean-Baptiste Say, Thomas R. Malthus, John Stuart Mill, Anne-Robert-Jacques Turgot czy Eugen Böhm von Bawerk, rozszerzali teorię ekonomii klasycznej jako alternatywną (związaną z wolnością gospodarczą, a w dalszej kolejności polityczną), możliwość względem inflacyjnego oraz protekcjonistycznego systemu dominującego w merkantylistycznej Europie.10 Założenia ekonomii klasycznej, nie były jednak w stanie wyjaśnić ryzyka niestabilności finansowych, skłonności stagnacyjnych oraz długotrwałego bezrobocia, stanowiącego efekt kryzysu lat 30-tych.

Na tle regresu pierwszej połowy XX w., rozwijał swoją koncepcję ekonomiczną brytyjczyk, John Maynard Keynes (twórca teorii interwencjonizmu państwowego w odniesieniu do ekonomii oraz finansów krajowych), który zakładał odtrącenie ortodoksyjnych koncepcji ekonomicznych, dążąc do zracjonalizowania zdarzeń gospodarczych w realiach problemów związanych z zatrudnieniem oraz sztywnością płac nominalnych. Keynes popularyzował mechanizm popytu efektywnego, dezawuując tym samym, sayowskie prawa rynków zbytu, poprzez dążenie do wyjaśnienia równowagi makroekonomicznej, uwarunkowanej symptomami przedsiębiorstw w odniesieniu do ich postanowień inwestycyjnych. Keynesowska perspektywa procesów w ujęciu popytowym, przeciwstawiała się wielkości podażowej, definiowanej w tradycji klasycznej ekonomii.

Badania prowadzone przez Keynesa wokół metod oraz strategii tłumienia depresji gospodarczych, wykazały obligatoryjność zapobiegania bańkom spekulacyjnym, poprzez powstrzymanie kumulowania znacznej ilości środków płatniczych w portfelach zbyt małej liczby osób. Ekonomista wskazał na potrzebę występowania krańcowych stawek podatkowych od wyższych dochodów. Deficyt zagregowanego popytu, będący w ocenie Keynesa kluczowym problemem gospodarek mierzących się z efektem kryzysu finansowego, był przez myśliciela protegowany zasilaniem zarówno pożyczkami, jak również wydatkami. Często występujące różnice poglądów między Adamem Smithem i Johnem M. Keynesem, łączył elementarny pogląd ekonomiczny, zakładający utrzymanie obiegu środków pieniężnych w celu zwiększenia dobrobytu gospodarczego.11

Identyfikatorem Międzynarodowego Systemu Walutowego (ang. The International Monetary System, IMS), stanowiącym skonsolidowany zbiór środków finansowych, obiegów oraz współzależności instytucji zarządzających, a także ilość środków płatniczych do obsługi kryteriów walutowych przy konwersji wśród jednostek monetarnych, w celu urzeczywistnienia powinności płatniczych na terenie państw oraz na obszarze całego świata12 – zawsze były kryzysy finansowe. Miało to miejsce w czasach uogólnionych i niezmiennych parytetów z Bretton Wood, pośród kluczowych państw uprzemysłowionych (w trakcie trwania II wojny światowej), jak również po ich degradacji, do której doszło w latach 70-tych, XX wieku. Zarówno załamanie systemu w Bretton Wood w okresie od 1971 do 1973, jak również dewaluacja funta brytyjskiego (ang. UK sterling crisis) w 1976 r. (stanowiącego preludium do kresu ww. systemu), obrazują często występującą cechę międzynarodowego systemu monetarnego jaką jest kryzys walutowy.13

Fatalne epizody recesji (prowadzące do dewaluacji oraz deprecjacji waluty), obejmują: bliskie załamanie Europejskiego Mechanizmu Kursowego (ang. European Exchange Rate Mechanism, ERM) w latach 1992-1993; rozpoczynającego się od 20 grudnia 1994 r. i skutkującego załamaniem gospodarczym w 1995 r. – kryzysu tequila w Meksyku (ang. The Mexican Tequila Crisis, uznanego przez dyrektora Międzynarodowego Funduszu Walutowego – pierwszym kryzysem XXI wieku);14 azjatycki kryzys finansowy z lat 1997-1998 (ang. Asian financial crisis), który powstał w konsekwencji wzrastającego dualistycznego niedopasowania bilansowego (ang. double mismatch dilemma)15 oraz ostatni, światowy kryzys finansowy z lat 2007-2009 (ang. Global Financial Crisis, GFC), powodujący impulsywne deprecjacje w całym szeregu dojrzałych gospodarek.16 Poniższa tabela, obejmuje okres blisko 400 lat, wśród których wyróżniono 23 epizody tzw. “bańki finansowe” (ang. economic bubbles, ujęte w stosunkowo szerokim znaczeniu). W pierwszym wierszu, znajduje się słynna “Tulipomania” (ang. Tulipmania), która miała miejsce w okresie między 1634-1637, z kolei w ostatnich, ujęte zostały bańki na rynkach nieruchomości, mające swoje źródła zarówno na terenie USA, jak również Hiszpanii.17

Przegląd przykładowych odcinków kryzysów finansowych oraz baniek spekulacyjnych

1Tulipomania1634-1637 (kryzys: Luty 1636)Holandia
2Bańka Missisipi1719-1720 (kryzys: Maj 1720)Paryż
3Kryzys 17631763 (kryzys: Wrzesień 1763)Amsterdam, Hamburg, Berlin
4Kryzys 17721772-1773 (kryzys: Czerwiec 1772)Anglia, Szkocja
5Mania Ameryki Łacińskiej1824-1825 (kryzys: Grudzień 1825)Anglia (głównie Londyn)
6Mania kolejowa1840- (kryzys: kwiecień/październik 1847)Anglia
7Panika z 18571856-1857 (kryzys: październik 1857)Stany Zjednoczone
8Kryzys lądowy (Grunderkrise)1872-1873 (kryzys: Maj 1873)Niemcy, Austria
9Boom na rynku nieruchomości w Chicago1881-1883 (bez kryzysu)Chicago
10Kryzys 18821881-1882 (kryzys: styczeń 1882)Francja
11Panika z 18931890-1893 (kryzys: styczeń 1893)Australia
12Kryzys norweski z 18991895-1900 (kryzys: lipiec 1899)Norwegia
13Amerykańska bańka na rynku nieruchomości1920-1926 (bez kryzysu)Stany Zjednoczone
14Bańka na niemieckich giełdach1927 (kryzys: maj 1927)Niemcy
15Bańka cen akcji w USA1928-1929 (kryzys: październik 1929)Stany Zjednoczone
16„Stracona dekada”1985-2003 (kryzys: styczeń 1990)Japonia
17Kryzys skandynawski: Norwegia1984-1992 (kryzys: październik 1991)Norwegia
18Kryzys skandynawski: Finlandia1986-1992 (kryzys: wrzesień 1991)Finlandia
19Kryzys azjatycki: Tajlandia1995-1998 (kryzys: lipiec 1997)Tajlandia
20Bańka Dot-Com1995-2001 (kryzys: kwiecień 2000)Stany Zjednoczone
21Bańka na rynku nieruchomości w Australii2002-2004 (bez kryzysu)Australia
22Bańka mieszkaniowa subprime2003-2010 (kryzys: 2007)Stany Zjednoczone
23Hiszpańska bańka mieszkaniowa1997-? (kryzys: 2007)Hiszpania

Źródło: Markus K. Brunnermeier, Isabel Schnabel, Bubbles and Central Banks: Historical Perspectives, Princeton University, Princeton 2015, s. 7

Charakter oraz praprzyczyny dekoniunktur gospodarczych są zarówno niekwestionowane, jak również dyskusyjne. Regresy gospodarcze stanowią koncentrację różnorodnych niepomyślności przedsiębiorczych, przeprowadzanych w toku synchronicznym, co wymusza na firmach: relokowanie zasobów, wprowadzanie restrykcji w procesach produkcji, redukcję strat oraz zwolnienia. Na przestrzeni lat, wykształciło się wiele teorii na temat źródeł trudności biznesowych, ich nagłego oraz gwałtownego urzeczywistnienia oraz koncepcji ich omijania, kreujących widoczny podział poglądów wśród ekonomistów i analityków rynkowych.18 Wzajemne oddziaływanie elementów makro- jak również mikroekonomicznych, wywiera wpływ na proces powstawania kryzysów. Bodziec mikroekonomiczny, wskazuje na problematykę zastosowania niewłaściwych regulacji w kontekście innowacji kapitałowych, nieprawidłowego ładu korporacyjnego, nieprawidłowej procedury zachęt, a także ustępliwej polityce nadzoru aparatu finansowego. Perspektywa makroekonomiczna, odnosi się z kolei do luk w procesie włączenia cen aktywów w budowanie polityki, światowej nierównowagi czy maksymalistycznej inkulturacji polityki pieniężnej, realizowanej w gospodarkach rozwiniętych.19

Wśród źródeł załamań gospodarczych, wyróżnia się m.in. utratę zaufania inwestorów, prowadzącą do upadku wartości jednostek monetarnych, nadających kształt kryzysowi waluty lokalnej. Następstwem tego procesu, jest uchylenie nakładów inwestycyjnych przez topniejący (w odniesieniu do zagranicznych inwestorów na terenie danego kraju) – kredyt zaufania dla rządów (m.in. za sprawą braku możliwości regulowania przez nich zobowiązań zadłużeniowych i wytwarzania zysków). Według Paula Krugmana (laureata Nagrody Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych, którą otrzymał za pracę nad teorią handlu międzynarodowego)20 tego rodzaju utrata zaufania, prowadzi do odpływu kapitału, a co za tym idzie, uszczuplenia rachunku kapitałowego.21 Zintensyfikowana sprzedaż waluty krajowej (pożyczkodawcy) na arenie międzynarodowej, generuje dewaluację jednostki monetarnej. Z kolei stopniowy ubytek siły nabywczej państwa, stanowi następstwo natężonych, międzynarodowych długów wybranych krajów.22

Zjawisko makroekonomiczne, cechujące się równomiernym występowaniem wysokiej inflacji oraz bezrobocia, przy niskim tempie wzrostu gospodarczego stanowiące „koszmar polityków i ekonomistów” (strefainwestorow.pl), określa się mianem stagflacji (ang. stagflation, stagnacja + inflacja). Konsekwencją stagflacji, jest dotkliwa kondycja budżetowa państwa, występujące zaniepokojenia społeczne oraz bankructwo przedsiębiorstw. Problematyczny w sytuacji stagflacji, jest również proces podwyższania stóp procentowych (stanowiący odpowiedź na galopującą inflację), który w ostatecznym rozrachunku, prowadzi do spowolnienia rozwoju gospodarczego.23

Ekonomiczne określenie hiperinflacji (ang. hyperinflation) zawarte jest zarówno w liczbach, jak również procentach.24 Stan inflacji (ang. inflation, łac. inflatio – “nadęcie”), wywołuje długookresowy wzrost skumulowanej kondygnacji cen zdecydowanej większości powszechnie dostępnych towarów oraz usług. Inflacja obmierza przeciętne wahnięcie cen w asortymencie obydwu determinantów w sekwencji okresowej, z kolei hiperinflację charakteryzuje wysoki poziom inflacji. Pomimo apodyktycznego pułapu, ekonomiści z reguły dedykują termin „hiperinflacji” epizodom mającym miejsce w sytuacjach, w których miesięczna stopa inflacji przewyższa 50 proc. Innymi słowy przy miesięcznym oprocentowaniu plasującym się na pułapie 50 proc., artykuł, którego cena 1 stycznia 2021 r. wynosiłaby 1 USD, rok później, oscylowałaby w granicach 130 USD.25

Przeciwstawna oraz deficytowa redukcja wskaźnika cen nazywana jest z kolei „deflacją”.26 Deflacja pojawia się w sytuacji, w której podaż (tzn. kwantum środków, wprowadzanych przez producentów na rynek w określonej cenie oraz sprecyzowanym czasie), jest wyższa niż popyt (czyli wolumen dóbr, w uzgodnionej kwocie oraz przedziale czasowym, zaspokajający pragnienia konsumentów).27 Obok inflacji i deflacji, istnieje również pojęcie dezinflacji, której towarzyszy degresja wzrostu poziomu wartości waluty. Występuje ona w sytuacji, w której tempo wzrostu w danym zakresie maleje, przy jednoczesnym występowaniu inflacji, wywołującej wzrost przeciętnych cen.28

Momentalna oraz temperamentna pochyłość kursów akcji lwiej części spółek notowanych na giełdzie papierów wartościowych, ujęta jest w definicji giełdowego krachu, tzn. załamania na skutek pęknięcia bańki spekulacyjnej.29 Gdy na giełdzie papierów wartościowych lub kryptowalut, mamy do czynienia z sytuacją natychmiastowego oraz dosłownie chwilowego (trwającego niecałą minutę) załamania, mowa jest o tzw. Flash Crash, którego impulsem jest realizacja nadmiaru zleceń kupna czy sprzedaży, jak również błąd algorytmiczny.30 W poniedziałek 24 lutego 2020 r. miał miejsce najszybszy krach giełdowy w historii – tzw. “Koronakrach” (ang. Corona Crash), wywołany pandemią COVID-19 (ang. Coronavirus Disease 2019) oraz obawami dotyczącymi skutków szybkiego rozprzestrzeniania się, nieznanego wówczas wirusa. Tego dnia indeks S&P500 spadł o -3,35 proc., z kolei WIG o -4 proc.31

Hiperinflacja jest zjawiskiem silnie utożsamianym z XX wiekiem. Najdokładniej przeanalizowana hiperinflacja w ujęciu historycznym, miała miejsce na terenie Niemiec po zakończeniu I wojny światowej. Relacja niemieckiego indykatora cen w listopadzie 1923 r. w stosunku do wskaźnika z sierpnia 1922 r., wynosiła 1,02 do 1010, co przełożyło się na stopę dewaluacji wartości pieniądza równą 322 proc. W przeciągu ok. szesnastu miesięcy, ceny wzrastały statystycznie ok. czterokrotnie każdego miesiąca. Jeszcze większa hiperinflacja miała miejsce na terenie Węgier po zakończeniu II wojny światowej. W okresie od sierpnia 1945 r. do lipca 1946 r. łączna kondygnacja cen rosła w tempie przekraczającym 19 000 proc. w skali miesiąca, czyli 19 proc. dziennie.32

Komitet Datowania Cyklu Biznesowego Narodowego Biura Badań Gospodarczych (ang. The Business Cycle Dating Committee of the National Bureau of Economic Research) określił luty 2020 r., mianem apogeum miesięcznej aktywności gospodarczej Stanów Zjednoczonych, stanowiący kres, trwającej od 2009 r. ekspansji.33 Zróżnicowanie kryzysów w ujęciu historycznym przewyższa ich analogiczność, co z kolei sugeruje fakt, iż nadchodzący kryzys ekonomiczny, będący konsekwencją pandemii COVID-19, wyróżniać będą odmienne przyczyny oraz rezultaty, niż miało to miejsce w poprzednich zapaściach. Według analityków oraz ekonomistów Banku Światowego (ang. World Bank), integrującego kraje członkowskie z siedzibą w Waszyngtonie, istnieje wysokie prawdopodobieństwo do tego, by recesja związana z COVID-19, uznana została w przyszłości za czwartą, najgorszą spośród dotychczasowych. Ayhan Kose (główny ekonomista oraz dyrektor zespołu “Prospects” w Grupie Praktyk Banku Światowego ds. Sprawiedliwego Wzrostu, Finansów i Instytucji, ang. Equitable Growth, Finance, and Institutions (EFI) Practice Group of the World Bank)34 oraz Naotaka Sugawara (doktor nauk politycznych, starszy ekonomista w zespole “Prospects” oraz wykładowca na Meiji University w Tokio) na łamach serwisu Banku Światowego (ang. World Bank), zwrócili uwagę na wysokie prawdopodobieństwo spadku rocznego PKB na mieszkańca liczonego od 1870 r., wśród przeważającej części gospodarek. Według szacunków ww. ekonomistów, jego wzrost będzie ponad 90 proc. przeważający względem odsetka u wierzchołka Wielkiego Kryzysu XX w.35

Postępowania naprawcze, choć w dużej mierze zbieżne, różnicują się w kontekście metod, mających na celu rozstrzygnięcie komplikacji kredytów zagrożonych oraz zastosowania narzędzi monetarnych, uwydatniających dysproporcje w postępowaniach korektywnych. Krytyczna gradacja skoncentrowana jest na bezzwłocznym dostosowaniu makroekonomicznym (jaki miał miejsce np. podczas azjatyckiego kryzysu finansowego w Tajlandii (ang. Asian financial crisis in Thailand), w 1997 r. oraz kryzysu w strefie euro (ang. The European sovereign debt crisis), datowanego na przełom 2009/2010 r.,36 jak również wdrożeniu ponadprzeciętnych środków finansowych, dążących do przywrócenia zaufania, a co za tym idzie, unormowania możliwości płynnościowych. Strategią zapobiegania kryzysowi, będącego następstwem pandemii COVID-19, jest realizacja drugiego założenia, dążącego do eliminowania przeobrażenia załamania zdrowotnego (a wraz z nim gospodarczego) w kryzys finansowy.37



Wstęp – Źródła i rodzaje kryzysów finansowych
Część 1. – Geneza powstania bańki internetowej
Część 2. – Skutki wybuchu bańki oraz jej oddziaływanie na przemysł kreatywny
Część 3. – Bańka internetowa a Globalny Kryzys Finansowy (2007-2009)

1. Stijn Claessens, M. Ayhan Kose, Financial Crises: Explanations, Types, and Implications, International Monetary Fund, Washington 2013, s. 5
2. Stijn Claessens, M. Ayhan Kose, Financial Crises: Explanations, Types, and Implications, International Monetary Fund, Washington 2013, s. 6-8
3. Musa A. Subeh, Vita Boychenko, Causes, Features and Consequences of Financial Crises: a retrospective cross-country analysis, “Financial Markets, Institutions and Risks”, nr 2/2, Sumy 2018
4. Jan Sulmicki, Ryzyko wystąpienia kryzysu finansowego nowej generacji w Polsce, “Ekonomista” nr 4, Warszawa 2000, s. 458.
5. Andrzej Sławiński, Przyczyny i następstwa kryzysu walutowego, Kryzysy walutowe, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, s. 11
6. Redakcja Encyklopedia PWN, Kryzys Gospodarczy, “Encyklopedia PWN” [01.08.2021], dostępny w internecie: https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3928088
7. Brian Snowdon, Howard Vane, Peter Wynarczyk, Współczesne nurty teorii makroekonomii, PWE, Warszawa 1998. s 15.
8. Redakcja Encyklopedia PWN, Bulionizm, “Encyklopedia PWN” [01.07.2021], dostępny w internecie: https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/bulionizm;3881872.html
9. Jack Russell Weinstein, Adam Smith (1723—1790), “Internet Encyclopedia of Philosophy” [05.09.2021], dostępny w internecie: https://iep.utm.edu/smith/#H1
10. Julie Young, Classical Economics, “Investopedia.com” [25.11.2020], dostępny w internecie: https://www.investopedia.com/terms/c/classicaleconomics.asp
11. Renata Pęciak, Przyczyny kryzysu teorii makroekonomii w ocenie francuskiej szkoły regulacji, “Czasopismo Studia Ekonomiczne / Akademia Ekonomiczna w Katowicach”, nr 34, Katowice 2011, s. 40
12. Gail D. Fosler, International Monetary System vs. International Financial System — and the Significance for Policy Makers, Chatham House, The Royal Institute of International Affairs, London 2011, s. 1
13. Paweł Kowalewski, Upadek keynesizmu powinien być ostrzeżeniem dla elit, “Obserwator Finansowy” [12.02.2017], dostępny w internecie: https://www.obserwatorfinansowy.pl/tematyka/makroekonomia/trendy-gospodarcze/upadek-keynesizmu-powinien-byc-o strzezeniem-dla-elit/
14. Krzysztof Piech, Tequila Crisis I Tequila Effect, “Czasopismo Polityka Gospodarcza” nr 5-6, Warszawa 2001-2002, s. 226–236
15. Paweł Pisany, Lekcje płynące z historii gospodarczej — kryzys azjatycki z 1997 roku a aktualna potrzeba rozwoju źródeł finansowania w walucie krajowej od rezydentów, “Studenckie Prace Prawnicze, Administratywistyczne i Ekonomiczne” nr 33, Warszawa 2020, s. 279
16. Reuven Glick, Michael Hutchison, Currency Crises, Federal Reserve Bank Of San Francisco, San Francisco 2011, s. 2
17. Markus K. Brunnermeier, Isabel Schnabel, Bubbles and Central Banks: Historical Perspectives, Princeton University, Princeton 2015, s. 7
18. Somer Anderson, What Causes a Recession?, “Investopedia.com” [15.09.2020], dostępny w internecie: https://www.investopedia.com/ask/answers/08/cause-of-recession.asp
19. Deepak Mohanty, The global financial crisis – genesis, impact and lessons, Reserve Bank of India, Kolkata 2010, s.1-2
20. Redakcja Szkoła Główna Handlowa w Warszawie (SGH), Paul Krugman, “Szkoła Główna Handlowa w Warszawie (SGH)” [09.09.2021], dostępny w internecie: https://ssl-biblioteka.sgh.waw.pl/pl/nobel/Strony/Paul-Krugman.aspx
21. Shawkat Hammoudeh, A loss of investor confidence, “The Triangle” [15.09.2021], dostępny w internecie: https://www.thetriangle.org/opinion/loss-investor-confidence/
22. Redakcja CFI Education Inc., What is Economic Collapse?, “CFI Education Inc.” [25.09.2021], dostępny w internecie: https://corporatefinanceinstitute.com/resources/knowledge/economics/economic-collapse/
23. Piotr Rosik, Stagflacja to koszmar ekonomistów, rządzących i inwestorów. Czy naprawdę zagraża gospodarce?, “StrefaInwestorów.pl” [23.07.2021], dostępny w internecie: https://strefainwestorow.pl/artykuly/gospodarka/20210723/stagflacja-gielda-inwestowanie
24. Redakcja ManagementStudyGuide.com, What Is Hyperinflation?, “ManagementStudyGuide.com” [20.08.2021], dostępny w internecie: https://www.managementstudyguide.com/what-is-hyperinflation.htm
25. Michael K. Salemi, Hyperinflation, “The Library of Economics and Liberty” [10.07.2021], dostępny w internecie: https://www.econlib.org/library/Enc/Hyperinflation.html
26. FE Knowledge Desk, What is Inflation?, “Financial Express” [15.07.2021], dostępny w internecie: https://www.financialexpress.com/what-is/inflation-meaning/1618981/
27. Małgorzata Dadok-Grabska, Dlaczego deflacja nie jest korzystna?, “Social Estate” [27.07.2020], dostępny w internecie: https://social.estate/dlaczego-deflacja-nie-jest-korzystna/
28. Redakcja Business Insider Polska, Co to jest dezinflacja i czy mamy z nią do czynienia w Polsce?, “Business Insider Polska” [18.05.2021], dostępny w internecie: https://businessinsider.com.pl/poradnik-finansowy/inflacja-deflacja-dezinflacja-co-to-jest-czym-sie-roznia/vhnjs8y
29. Charles P. Kindleberger, Szaleństwo. Panika, Krach: Historia kryzysów finansowych, WIG-Press, Warszawa 1999, s. 25
30. Redakcja Business Insider Polska, Flash Crash — definicja, cechy charakterystyczne zjawiska, przyczyny, “Business Insider Polska” [27.06.2021], dostępny w internecie: https://businessinsider.com.pl/poradnik-finansowy/czym-jest-flash-crash-czego-dotyczy/pb7mbql
31. Piotr Rosik, Dokładnie rok temu zaczął się kryzys wywołany przez koronawirusa i najszybszy krach giełdowy w historii, “StrefaInwestorów.pl” [24.02.2021], dostępny w internecie: https://strefainwestorow.pl/artykuly/analizy/20210224/koronakrach-bessa-okazja-rocznica
32. Michael K. Salemi, Hyperinflation, “The Library of Economics and Liberty” [13.05.2021], dostępny w internecie: https://www.econlib.org/library/Enc/Hyperinflation.html
33. Redakcja National Bureau of Economic Research, Determination of the February 2020 Peak in US Economic Activity, “National Bureau of Economic Research” [08.06.2020], dostępny w internecie: https://www.nber.org/news/business-cycle-dating-committee-announcement-june-8-2020
34. Redakcja The World Bank, M. Ayhan Kose, “The World Bank” [21.07.2021], dostępny w internecie: https://www.worldbank.org/en/about/people/m/m-ayhan-kose
35. Ayhan Kosenaotaka Naotaka Sugawara, Understanding the depth of the 2020 global recession in 5 charts, “The World Bank” [15.06.2020], dostępny w internecie: https://blogs.worldbank.org/opendata/understanding-depth-2020-global-recession-5-charts
36. Jakub Kraciuk, Kryzys Finansowy Strefy Euro, “Optimum. Studia Ekonomiczne” nr 4, Białystok 2013, s. 125
37. Ross P. Buckley, Emilios Avgouleas, Douglas W. Arner, Three Decades Of International Financial Crises, Asian Development Bank (ADB), Mandaluyong 2020, s. 27